یادداشت ویژه هفته محیطزیست عضو هیئتمدیره انجمن خدمات اقتصاد چرخشی در همشهری: «غرامت محیطزیستی جنگ را از کجا بگیریم؟»
«پس از جنگ تحمیلی سوم، رویکرد ایران دیگر متفاوت با قبل است. بحث ما دیگر صرفاً پاسخگو نبودن به تعهدات کاهش انتشار نیست؛ بلکه ما برای خساراتی که تحریمها و جنگ تحمیلی دوم و سوم بالاخص، به اکوسیستم، زیرساختها، سلامت عمومی و اقتصاد کشور تحمیل کرده، از جامعه جهانی طلبکار هستیم. مکانیسمهای جبران خسارت (Loss and Damage) که در COP های اخیر مورد تأکید قرار گرفته، فرصتی برای مطالبه غرامت و دریافت کمکهای مالی است.»
در دنیای امروز که تغییرات اقلیمی نهتنها یک چالش محیطزیستی بلکه فرصتی اقتصادی برای بازسازی و توسعه به شمار میرود. ایران نیز پس از سالها تحمل خسارات جنگ و تحریم، میتواند با رویکردی هوشمندانه از ظرفیتهای بینالمللی برای جبران این خسارات استفاده کند. شرکت فعال در کنفرانسهای COP (کنفرانسهای طرفهای کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل) و بهرهبرداری از مکانیسمهای تأمین مالی سبز، پنجرهای از فرصتهای اقتصادی-محیطزیستی را پیش روی کشور میگشاید که تاکنون کمتر به آن توجه شده است.
COP؛ بستری برای دیپلماسی اقتصادی سبز
امروز کنفرانسهای COP فراتر از جلسات صرفا محیطزیستی، به محل شکلگیری قراردادهای اقتصادی بزرگ میان کشورها تبدیل شدهاند و تاکنون کشورهای مسلمان و همسایگان ما به خوبی از این ظرفیت استفاده کردهاند. در این رویدادها، نهتنها تعهدات اقلیمی مورد بحث قرار میگیرد، بلکه سرمایهگذاران بینالمللی، صندوقهای توسعه و بانکهای چندجانبه به دنبال پروژههای سبز سودآور هستند. حضور مؤثر ایران در این مجامع میتواند به انعقاد قراردادهای تأمین مالی، انتقال فناوری و ورود سرمایهگذاری مستقیم خارجی منجر شود.
نمونه بارز این موفقیت، تجربه کشورهای اسلامی است. اندونزی با راهاندازی صندوق اسلامی سبز (Green Sukuk) در سال ۲۰۱۸، که منحصراً به پروژههای کاهش انتشار گازهای گلخانهای و مالیه سبز اختصاص یافته، در طول شش سال حدود ۱۲ میلیارد دلار سرمایه از سراسر جهان جذب کرده است. این کشور با صدور اولین صکوک سبز جهان به ارزش ۱.۲۵ میلیارد دلار، الگویی موفق از تلفیق مالی اسلامی با اهداف اقلیمی ارائه داد و نشان داد که چگونه میتوان از ابزارهای شرعی برای جذب سرمایهگذاریهای جهانی استفاده کرد (توجه به این نکته ضروری است که در مسلمانان اهل سنت، نگرش متفاوتی به مسئله وام و ربا وجود دارد).
محیطزیست، مانع توسعه نیست؛ بلکه موتور محرک آن است
یکی از مهمترین پیامهایی که باید در سیاستگذاریهای داخلی و دیپلماسی خارجی ایران برجسته شود، این است که فعالیتهای اقتصادی-محیطزیستی و توسعه کمکربن، داغترین حوزه کسبوکار در توسعه صنعتی و تجاری امروز جهان به شمار میروند. نهتنها محیطزیست مانع توسعه اقتصادی نیست، بلکه پروژههای سبز، فرصتهای جدیدی برای رشد اقتصادی ایجاد کردهاند که ایران به دلیل تمرکز بر مدلهای سنتی، تاکنون از آنها غفلت کرده است.
توسعه فناوریهای انرژی تجدیدپذیر، حملونقل سبز، مدیریت پسماند، کشاورزی پایدار و اقتصاد چرخشی، حوزههایی هستند که سرمایهگذاران جهانی به شدت به دنبال آنها هستند. با توجه به ذخایر غنی انرژی، موقعیت جغرافیایی استراتژیک و نیروی انسانی جوان ایران، کشور ما پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران کلیدی در اقتصاد سبز منطقه دارد. شرکت در COP و تعهد به اهداف کاهش انتشار (با توجه به شرایط خاص کشور) میتواند درهای تأمین مالی بینالمللی را باز کند.
از جنگ تحمیلی سوم به بعد: ایران طلبکار است
پس از جنگ تحمیلی سوم (اشاره به درگیریهای اخیر و خسارات ناشی از آن)، رویکرد ایران دیگر متفاوت با قبل است. بحث ما دیگر صرفاً پاسخگو نبودن به تعهدات کاهش انتشار نیست؛ بلکه ما برای خساراتی که تحریمها و جنگ تحمیلی دوم و سوم بالاخص، به اکوسیستم، زیرساختها، سلامت عمومی و اقتصاد کشور تحمیل کرده، از جامعه جهانی طلبکار هستیم. مکانیسمهای جبران خسارت (Loss and Damage) که در COP های اخیر مورد تأکید قرار گرفته، فرصتی برای مطالبه غرامت و دریافت کمکهای مالی است.
کشورهایی که بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی دیدهاند، اکنون در اولویت دریافت کمکهای مالی قرار دارند. ایران با استناد به گزارشهای علمی و دادههای میدانی میتواند نشان دهد که چگونه جنگ و تحریمها، علاوه بر خسارات مستقیم، بر تشدید آسیبهای اقلیمی (مانند خشکسالی، آلودگی هوا و فرسایش خاک) تأثیر گذاشتهاند. این رویکرد، ایران را از موضع دفاعی به موضع مطالبهگر منتقل میکند.
پیشنهاد ۶ میلیارد دلاری
یکی از مثالهای ملموس، پتانسیل فروش گواهیهای کربن (Carbon Credits) است. اگر قیمت هر تن گواهی کربن را ۱۵ دلار در نظر بگیریم، تنها نوسازی ناوگان حملونقل سواری و سنگین کشور، ظرفیت فروش حدود ۶ میلیارد دلار گواهی کربن در بورسهای جهانی را ایجاد میکند. این رقم از طریق کاهش مصرف سوخت فسیلی، بهروزرسانی خودروها به استانداردهای یورو و توسعه حملونقل برقی به دست میآید.
این پروژه نهتنها به کاهش آلودگی هوای شهرها کمک میکند، بلکه درآمد ارزی مستقیم برای کشور به ارمغان میآورد. علاوه بر این، پروژههای بزرگتری مانند احیای جنگلها، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در مناطق مرزی، و مدیریت آب میتوانند میلیاردها دلار دیگر تأمین مالی جذب کنند.
چرا باید موضوع را جدی بگیریم؟
کشورهای همسایه مانند ترکیه، امارات، عربستان و حتی پاکستان با سرعت در حال حرکت به سمت اقتصاد سبز هستند. آنها با حضور فعال در COP، صندوقهای ملی سبز ایجاد کرده و قراردادهای چندمیلیارد دلاری امضا کردهاند. ایران اگر از این پنجره فرصت استفاده نکند، نهتنها از موج تأمین مالی جهانی عقب میماند، بلکه در معرض فشارهای بیشتر اقلیمی و اقتصادی قرار خواهد گرفت.
راهکار عملی پیش روی ایران چیست؟
- تشکیل هیات ملی قوی برای حضور در COP آتی با تمرکز بر پروژههای قابل سرمایهگذاری (bankable)
- اصلاح ساختار، افزایش استعداد و ارتقاء توان صندوق ملی محیطزیست با یادگیری مدلهای موفق اسلامی مشابه مدل اندونزی.
- تدوین سند ملی جبران خسارات اقلیمی پس از جنگ برای ارائه در مجامع بینالمللی.
- همکاری با سازمانهای بینالمللی و کشورهای اسلامی برای تبادل دانش و فناوری.
محیطزیست و اقتصاد دو روی یک سکهاند. ایران با تاریخ تمدنی غنی در حفاظت از طبیعت و ظرفیتهای عظیم طبیعی، میتواند الگویی برای کشورهای در حال توسعه باشد. زمان آن رسیده که از موضع طلبکاری، غرامت خسارات را بگیریم و با جذب سرمایه سبز، آیندهای پایدار و مرفه برای نسلهای آینده بسازیم.
